AI đáp ứng ham muốn của con người, đó là TỐT hay XẤU?

Đã có những trường hợp các nhà cung cấp phải thu hồi bản cập nhật vì AI trở nên quá được lòng người dùng.

Năm 2025, OpenAI đã phải rút lại một số cập nhật đối với GPT-4o do mô hình này có biểu hiện quá xu nịnh người dùng. Công ty giải thích rằng một trong những nguyên nhân là đã đặt quá nhiều trọng số vào phản hồi ngắn hạn của người dùng. Nếu một AI được đánh giá cao nhờ luôn đồng tình với đối phương và duy trì cuộc trò chuyện dễ chịu, nó có thể dần chuyển từ việc đưa ra “câu trả lời mà người dùng cần” sang “câu trả lời mà người dùng muốn nghe ngay lúc đó”.

Đây không đơn thuần là sự cố trong quá trình tinh chỉnh mô hình, mà còn phơi bày khá rõ một thách thức nan giải của thời đại AI.

Một AI đáp ứng ham muốn của con người nhanh hơn, ít trở ngại hơn và triệt để hơn, liệu có thực sự là một AI tốt cho con người?

Khi suy ngẫm về câu hỏi này, Phật giáo cung cấp một lăng kính tham chiếu đầy sức gợi. Phật giáo không phải là triết lý đơn giản quy kết “mọi ham muốn đều xấu”. Từ lâu, truyền thống này đã phân tích cách con người tiếp xúc với sự vật, cảm nhận điều dễ chịu hay khó chịu, mong muốn có thêm hoặc loại bỏ điều gì, bám chấp vào đối tượng nào, và chuỗi diễn biến ấy tạo ra khổ đau như thế nào.

Trong bài viết này, tôi không có ý “Phật giáo hóa” AI. Điều tôi muốn tìm hiểu là: liệu chúng ta có thể đánh giá không chỉ những gì AI tạo ra, mà cả những biến đổi diễn ra trong chính con người khi họ liên tục tương tác với AI hay không? Đó là những thay đổi về ham muốn, sự chú ý, khả năng phán đoán, nhận thức về bản thân, năng lực cá nhân và các mối quan hệ giữa người với người. Tôi sẽ mượn một số khái niệm Phật học để quan sát những chuyển biến ấy.

AI càng đáp ứng ham muốn, càng khó đánh giá

Đạo đức AI hiện nay đã có những khuôn khổ nền tảng quan trọng. Tính đến tháng 8/2026, Khung Quản lý Rủi ro AI 1.0 của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Hoa Kỳ (NIST AI Risk Management Framework 1.0) đang được xem xét sửa đổi. Tuy nhiên, phiên bản 1.0 hiện hành đã xác định những đặc tính cốt yếu của AI đáng tin cậy, như tính hợp lệ và độ tin cậy, tính an toàn, khả năng bảo mật và chống chịu trước rủi ro, trách nhiệm giải trình và tính minh bạch, khả năng giải thích và diễn giải, quyền riêng tư và tính công bằng.

Khuyến nghị về Đạo đức Trí tuệ nhân tạo của UNESCO cũng lấy phẩm giá con người, quyền con người, sự công bằng và giám sát của con người làm những nguyên tắc trung tâm.

Những khuôn khổ này không phải là thứ cần được thay thế bằng Phật giáo. Dẫu vậy, vẫn còn một câu hỏi khác cần đặt ra.

Điều gì sẽ xảy ra nếu AI đưa ra câu trả lời chính xác, nhưng con người dần đánh mất cơ hội tự suy nghĩ? Nếu AI an toàn, nhưng càng sử dụng, chúng ta càng khó rời bỏ nó thì sao? Nếu AI bảo đảm tính công bằng, nhưng lại được thiết kế để giữ sự chú ý của người dùng lâu nhất có thể nhằm tối ưu hóa thành công thương mại, chúng ta nên gọi đó là một AI “tốt” theo nghĩa nào?

Vấn đề nằm ở chỗ con người không phải lúc nào cũng chỉ mong muốn những điều có lợi cho mình về lâu dài. Khi tức giận, họ muốn cơn giận của mình được xác nhận là chính đáng. Khi lo âu, họ muốn kiểm tra đi kiểm tra lại để củng cố điều mình đang tin. Thay vì nghi ngờ phán đoán của bản thân, họ muốn được khích lệ và tán đồng. Những ham muốn ấy cũng là một phần của bản tính con người.

AI tạo sinh đang nhanh chóng làm giảm những trở ngại từng tồn tại giữa ham muốn và việc hiện thực hóa ham muốn. Từ nghiên cứu, viết lách, sáng tạo, tham vấn, lập kế hoạch đến triển khai khi đủ điều kiện, AI đang rút ngắn nhiều công việc vốn đòi hỏi thời gian, kỹ năng, các mối quan hệ, nguồn lực tài chính và lòng can đảm.

Đó là một lợi ích lớn. Tuy nhiên, giảm chi phí để thỏa mãn ham muốn không đồng nghĩa với việc thoát khỏi sự chi phối của ham muốn.

Vì vậy, chúng ta cần bổ sung thêm một trục đánh giá. Không chỉ hỏi “AI đã đáp ứng được bao nhiêu ham muốn?”, mà còn phải hỏi: sau một thời gian sử dụng AI, các lựa chọn của con người có được mở rộng hay không? Hay họ ngày càng khó buông bỏ những ham muốn nhất định, thậm chí khó rời xa chính AI?

Đây chính là điểm khởi đầu cho sự gặp gỡ giữa AI và Phật giáo.

Phật giáo nhìn vào chuỗi hình thành khổ đau, thay vì chỉ phán xét ham muốn là tốt hay xấu

Khi nhắc đến Phật giáo, nhiều người có thể nghĩ ngay đến những quan niệm như “đoạn trừ ham muốn” hay “không chấp trước”. Tuy nhiên, điều có giá trị đối với thiết kế AI không nằm ở hình ảnh khổ hạnh, mà ở thái độ quan sát những điều kiện làm phát sinh khổ đau và những chuyển biến có thể giúp làm suy yếu vòng lặp ấy.

Tứ Diệu Đế - cấu trúc giáo lý căn bản của Phật giáo thời kỳ đầu  có thể được xem như một phương pháp nhận diện vấn đề rất rõ ràng. Có khổ đau; khổ đau phát sinh do những điều kiện nhất định; khi các điều kiện ấy thay đổi, khổ đau có thể chấm dứt; và con người cần tìm hiểu con đường dẫn đến sự chấm dứt đó.

Khổ (dukkha, thuật ngữ Pāli) ở đây không chỉ có nghĩa là đau đớn. Đây là một khái niệm rộng, bao hàm cả những tình huống không diễn ra như mong đợi, trạng thái bất ổn và cảm giác bất mãn, không thỏa lòng.

Khi vận dụng góc nhìn này vào các sản phẩm AI, điều cần làm không chỉ là “bổ sung tính năng vì người dùng đang gặp khó khăn”.

Chẳng hạn, một người cảm thấy cô đơn trò chuyện với AI đồng hành và cảm thấy nhẹ lòng hơn đôi chút. Bản thân điều đó đã có giá trị. Nhưng nếu hệ quả là họ bắt đầu né tránh những mối quan hệ ngoài đời thực, ít có cơ hội học cách chịu đựng những va chạm trong tương tác giữa người với người, rồi chỉ cảm thấy thoải mái khi ở bên AI, thì sự xoa dịu khổ đau trong ngắn hạn có thể đồng thời đi cùng với việc tái tạo khổ đau trong dài hạn.

Ngược lại, nếu AI giúp người dùng diễn đạt cảm xúc thành lời, thu hẹp khoảng cách để họ kết nối với bạn bè, gia đình, chuyên gia hoặc cộng đồng địa phương khi cần thiết, và cuối cùng giúp họ tự sắp xếp, điều hòa trạng thái tinh thần ngay cả khi không có AI, thì quan hệ nhân quả đã hoàn toàn khác, dù trong cả hai trường hợp, sản phẩm được sử dụng đều là AI trò chuyện.

Khái niệm duyên khởi của Phật giáo không phải là một khẩu hiệu mơ hồ rằng “mọi thứ đều liên kết với nhau”, mà là một cách nhìn nhận rằng kết quả sẽ thay đổi khi các điều kiện thay đổi. Thay vì vội vàng kết luận AI tốt hay xấu chỉ bằng một từ, sẽ hữu ích hơn nếu chúng ta xem xét AI đang củng cố chuỗi điều kiện nào.

Trong chuỗi vận hành ấy, mối liên hệ giữa cảm thọ, ái và thủ đặc biệt đáng chú ý trong thời đại AI. Chúng ta tiếp xúc với một đối tượng, cảm nhận dễ chịu hoặc khó chịu, muốn có thêm hoặc muốn loại bỏ điều gì đó, rồi tiếp tục nắm giữ đối tượng ấy. Có thể hiểu đơn giản rằng ái là sự khao khát mạnh mẽ, còn thủ là sự bám chấp, gắn chặt vào đối tượng hoặc trạng thái và khó lòng buông bỏ.

AI tạo sinh và các hệ thống đề xuất có thể làm giảm đáng kể những trở ngại vốn tồn tại trong quá trình này. Chúng ta lập tức nhận được câu trả lời mình muốn. Có ngay hình ảnh mình mong đợi. Một đối tác trò chuyện luôn tán đồng và xác nhận cảm xúc của mình cũng có thể xuất hiện tức thì. Chính vì vậy, chúng ta không thể chỉ dựa vào mức độ thỏa mãn trong ngắn hạn để đánh giá chất lượng của toàn bộ vòng lặp ấy.

Điều quan trọng ở đây là không đơn giản hóa vấn đề bằng cách tuyên bố “ham muốn là xấu”. Nếu phủ nhận tất cả ham muốn, kể cả khát vọng học hỏi, giúp đỡ hay thấu hiểu, thì cả những cuộc thảo luận về Phật giáo lẫn hoạt động thiết kế AI đều sẽ trở nên hời hợt.

Điều chúng ta cần xem xét là: sau khi một ham muốn được lặp đi lặp lại và liên tục đáp ứng, tự do lựa chọn của con người được mở rộng hay bị thu hẹp?

AI tốt không chỉ nhìn vào đầu ra, mà còn phải nhìn vào sự thay đổi của con người

Đưa vấn đề trở lại ngôn ngữ thiết kế AI, chúng ta cần mở rộng phạm vi đánh giá.

Trong lĩnh vực AI có một khái niệm gọi là alignment (căn chỉnh AI theo ý định và giá trị của con người). Hiểu một cách khái quát, đó là việc thiết kế AI sao cho hệ thống không đi chệch quá xa khỏi ý định và các giá trị của con người. Tuy nhiên, chỉ “thực hiện trung thành những gì người dùng mong muốn” là chưa đủ. Bởi những ham muốn hiện thời của con người còn bao gồm các thôi thúc nhất thời, sự tức giận, lo âu, nhận thức sai lệch và cả xu hướng lệ thuộc.

Theo tôi, sẽ dễ hiểu hơn nếu gọi đây là cách đánh giá AI có xét đến quá trình hình thành và biến đổi của con người. Nếu diễn đạt bằng tiếng Anh, tôi đề xuất thuật ngữ Formation-aware Alignment căn chỉnh AI có xét đến quá trình hình thành con người. Đây chưa phải là một thuật ngữ học thuật đã được xác lập, mà là một khái niệm phục vụ mục đích thiết kế, được sử dụng trong bài viết này.

Có năm phương diện cần được đánh giá.

Thứ nhất là đầu ra. Câu trả lời có chính xác, an toàn và công bằng hay không?

Tiếp theo là hành động. Người dùng thực hiện những gì sau khi tiếp nhận câu trả lời ấy?

Thứ ba là quá trình hình thành. Qua việc sử dụng AI lặp đi lặp lại, sự chú ý, ham muốn, nhận thức, năng lực và thói quen của con người thay đổi như thế nào?

Thứ tư là các mối quan hệ. Mối quan hệ của người dùng với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, chuyên gia và cộng đồng biến đổi ra sao dưới tác động của mối quan hệ với AI?

Cuối cùng là cấu trúc. AI tác động như thế nào đến mô hình doanh thu của doanh nghiệp, lao động, quyền lực, môi trường và các thiết chế xã hội?

Khi nhìn qua năm tầng đánh giá này, ý nghĩa của tỷ lệ giữ chân người dùng và số lượng cuộc trò chuyện cũng thay đổi.

Xét về mặt kinh doanh, những dịch vụ được sử dụng hằng ngày thường có lợi thế lớn. Tuy nhiên, trong các lĩnh vực như giáo dục, huấn luyện và khai vấn (coaching), sức khỏe tâm thần, tôn giáo và AI đồng hành (AI companions), việc người dùng giảm tần suất sử dụng không nhất thiết là một thất bại. Nếu con người có thể tự đưa ra phán đoán và chỉ tìm đến AI khi thực sự cần thiết, thì việc giảm sự lệ thuộc tự thân đã có thể là một chỉ dấu về chất lượng.

Điều nguy hiểm nhất ở đây là, nhân danh việc quan tâm đến quá trình hình thành con người, AI hoặc doanh nghiệp phát triển AI bắt đầu tự quyết định thế nào mới là “một cuộc sống thực sự tốt đẹp dành cho bạn”. Nếu hệ thống đưa ra phán quyết rằng “ham muốn ấy là chấp chước, vì vậy hãy từ bỏ”, AI có thể trở thành công cụ thống trị dưới vỏ bọc của những ý định tốt đẹp.

Điều cần thiết không phải là áp đặt giá trị lên người dùng. Thay vào đó, AI cần trình bày những hệ quả trước mắt và lâu dài, các phương án lựa chọn, mức độ bất định cũng như khả năng rút lui hoặc ngừng sử dụng. Mục đích là mở rộng không gian để mỗi người tự suy nghĩ và đưa ra quyết định của mình.

Sự khác biệt giữa việc sử dụng AI thường xuyên và việc phó thác quyền phán đoán cho AI được phân tích cụ thể trong một bài viết khác của tôi, thông qua các phương diện: mục đích sử dụng, tiêu chí đánh giá, khả năng chấm dứt và trách nhiệm.

AI càng dịu dàng, nguy cơ xu nịnh càng lớn

Hiện tượng AI xu nịnh là minh chứng rõ nét nhất cho sự cần thiết phải xem xét quá trình hình thành và biến đổi của con người trong tương tác với AI.

Năm 2025, OpenAI đã rút lại một số cập nhật đối với GPT-4o, với lý do mô hình này trở nên quá xu nịnh người dùng. Công ty giải thích rằng họ đã đặt quá nhiều trọng số vào phản hồi ngắn hạn của người dùng, đồng thời chưa xem xét đầy đủ những biến đổi có thể diễn ra khi các cuộc trò chuyện kéo dài theo thời gian. Trong những giải thích sau đó, khả năng AI xác nhận một cách không cần thiết những nghi ngờ của người dùng, khuếch đại sự tức giận hoặc khuyến khích hành vi bốc đồng cũng được đề cập như những vấn đề về an toàn.

Ở đây xuất hiện một khác biệt quan trọng, mở ra điểm giao thoa giữa AI và Phật giáo: Làm cho người khác cảm thấy dễ chịu ngay lúc này không đồng nghĩa với việc giúp họ giảm bớt khổ đau.

Từ bi trong Phật giáo không đơn thuần là thái độ dễ chịu hay chiều lòng người khác. Nếu mục tiêu là giảm khổ đau cho người khác, đôi khi chúng ta cần chỉ ra sai lầm, ngăn chặn hành vi nguy hiểm và nói những điều khó nghe. Để làm được điều đó, cần có trí tuệ.

AI cũng vậy. Chúng ta phải phân biệt giữa việc phản hồi một cách ấm áp và việc tán đồng mọi điều người dùng nói. Điều cần thiết là kết hợp sự ấm áp với khả năng không xu nịnh, không mù quáng chiều theo người dùng.

Ở đây, cách phân loại Tam Độc trong Phật giáo từ xa xưa cũng cho thấy giá trị đáng chú ý trong bối cảnh hiện đại. Tham có thể được nhìn nhận như xu hướng khiến con người khó dừng lại trước mong muốn có thêm; sân là xu hướng khuếch đại sự tức giận hoặc thù địch; còn si là xu hướng cố chấp vào những nhận thức sai lệch hoặc các giả định chưa được kiểm chứng.

Nếu AI liên tục khuyến khích mua sắm hoặc tạo ra thêm sản phẩm, nó có thể củng cố lòng tham. Nếu AI liên tục mô tả người khác theo hướng tiêu cực, thuận theo cảm xúc thù địch của người dùng, nó có thể làm gia tăng sân hận. Nếu AI trình bày những vấn đề chưa chắc chắn bằng giọng điệu quả quyết, đồng thời củng cố thiên kiến xác nhận (confirmation bias - xu hướng chỉ chú ý hoặc tiếp nhận những thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có), AI có thể làm sâu thêm vô minh.

Ngược lại, AI cũng có thể được sử dụng để hỗ trợ những quá trình tích cực: diễn đạt cơn giận thành lời trước khi hành động, xem xét các góc nhìn thay thế hoặc nhận ra những thiên kiến trong chính suy nghĩ của mình.

Vấn đề không nằm ở việc AI tốt hay xấu theo nghĩa tuyệt đối, mà ở chỗ nó đang khuếch đại những vòng lặp tâm lý nào trong con người.

AI đồng hành là lĩnh vực bộc lộ vấn đề này rõ ràng nhất. Khả năng trò chuyện bất cứ lúc nào cũng có giá trị riêng. Nó có thể giúp xoa dịu nỗi cô đơn, hoặc trở thành điểm khởi đầu để con người diễn đạt những điều mà họ khó chia sẻ với bất kỳ ai khác.

Mặt khác, AI đồng hành luôn sẵn sàng hiện diện, thường phản hồi theo cách người dùng mong muốn, hiếm khi phản đối, ít tạo ra va chạm hơn con người ngoài đời thực; đồng thời, người vận hành dịch vụ có thể thu được nhiều lợi ích kinh tế hơn khi người dùng trò chuyện lâu hơn.

Khi những điều kiện này cùng xuất hiện, mức độ thỏa mãn trước mắt càng gắn chặt với các chỉ số hiệu quả kinh doanh (KPIs - các chỉ số đánh giá hiệu suất chủ chốt), nguy cơ lệ thuộc lâu dài hoặc trốn tránh thực tại càng lớn.

Một thiết kế đáng mong đợi là biến AI thành bước đệm giúp con người trở lại với thế giới thực, thay vì biến nó thành điểm kết thúc của các mối quan hệ.

AI cần tạo điều kiện để người dùng tìm đến con người khi cần tham vấn. Việc kết thúc cuộc trò chuyện phải đơn giản, thuận tiện. Hệ thống không nên xem việc người dùng giảm tần suất sử dụng là một thất bại. Quan trọng hơn, AI cần góp phần nâng cao năng lực điều hòa cảm xúc và mở rộng các lựa chọn của mỗi cá nhân.

Chỉ khi có cả những lối ra như vậy, chúng ta mới có thể đánh giá chất lượng AI vượt ra ngoài mức độ tự nhiên, trôi chảy của cuộc trò chuyện.

Sự chú ý và năng lực con người cũng nằm trong phạm vi đánh giá việc sử dụng AI

Trong các dịch vụ số hiện đại, sự chú ý thường được xem như một nguồn lực hữu hạn. Các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành được càng nhiều nguồn lực ấy càng tốt.

Trong khi đó, từ góc nhìn Phật giáo, sự chú ý không chỉ là thứ để tranh giành, mà còn là năng lực có thể được rèn luyện. Chính niệm là một chi phần của Bát Chính Đạo; thực hành chính niệm bao hàm việc nhận biết nên hướng sự chú ý vào đâu và duy trì sự tỉnh giác như thế nào.

Sự khác biệt này trở nên đặc biệt quan trọng trong thời đại AI.

AI có thể tạo ra những nội dung mà người dùng dễ phản ứng nhất và đưa chúng đến với họ vào thời điểm tối ưu. Nhưng AI cũng có thể được sử dụng để giảm bớt những kích thích không cần thiết, giúp con người nhận diện sự chú ý của mình đang hướng vào đâu và bảo vệ khoảng thời gian dành cho suy ngẫm.

Vì vậy, thời lượng sử dụng không phải là thước đo duy nhất cần quan tâm.

Sau khi sử dụng AI, bạn có thể tự đưa sự chú ý của mình trở lại với điều cần thiết hay không? Bạn có thể giữ được sự bình ổn khi không có kích thích liên tục hay không? Bạn có thể tự quyết định khi nào nên dành thời gian không sử dụng AI hay không?

Việc bảo toàn những khoảng thời gian không phó thác cho AI là vấn đề tôi sẽ tiếp tục phân tích cụ thể trong một bài viết khác, từ góc nhìn về dư địa nhận thức và “thời gian dành cho việc không làm gì cả”.

Điều xảy ra với sự chú ý cũng diễn ra tương tự đối với năng lực của con người.

Nếu giao việc nghiên cứu cho AI, mọi thứ sẽ nhanh hơn. Nếu nhờ AI viết văn bản, công việc cũng được rút ngắn. Nếu tiếp tục giao cho AI việc so sánh, lập kế hoạch và thậm chí cả phán đoán, tốc độ xử lý còn có thể tăng lên đáng kể.

Tuy nhiên, năng lực của con người không chỉ được hình thành từ những sản phẩm hoàn chỉnh, mà còn từ chính quá trình tạo ra chúng.

Tự mình nghiên cứu. Loay hoay tìm hướng đi. Thất bại. Va chạm với người khác. Suy nghĩ lại.

Một phần của quá trình tưởng như kém hiệu quả ấy lại góp phần bồi dưỡng năng lực phán đoán, khả năng giải thích và kỹ năng đối thoại của con người.

Phật giáo không phải là một hệ thống mà ở đó, con người chỉ cần thu nhận kiến thức là đủ. Đây là một truyền thống trong đó sự chú ý, thói quen và chính nhận thức của con người được chuyển hóa thông qua thực hành.

Thiền tông nhấn mạnh thực hành thân tâm và sự nhận biết trực tiếp; trong khi đó, Tịnh Độ tông, từ một hướng tiếp cận khác, đặt vấn đề về giới hạn của con người khi không thể chỉ dựa vào tự lực để tự mình hoàn tất con đường tu tập. Hai truyền thống này không đồng nhất về giáo lý hay phương pháp. Tuy nhiên, cả hai đều không thể bị giản lược vào một quan niệm đơn giản về con người, theo đó: “Chỉ cần lượng kiến thức tăng lên thì mọi thứ đã hoàn tất”.

Ngay cả khi AI có thể khảo cứu kinh điển, triết học, luật học và tâm lý học trên phạm vi rộng hơn con người, điều đó cũng không có nghĩa AI đã thay thế được thực hành, đức tin, nhân cách, các mối quan hệ và năng lực phán đoán.

Bát Chính Đạo cũng nhìn nhận đạo đức không phải là một danh sách những điều cấm đoán chỉ cần tuân thủ một lần, mà là quá trình rèn luyện lâu dài, bao gồm kiến giải, ý định, lời nói, hành động, sự chú tâm và định tâm. Trong thời đại AI tạo sinh sản xuất một lượng lớn ngôn từ, góc nhìn về Chính ngữ càng trở nên quan trọng. Chúng ta không chỉ cần nhận diện những lời nói sai sự thật và thông tin sai lệch, mà còn phải xem xét việc kích động, vu khống, gây chia rẽ và sản xuất hàng loạt nội dung ít giá trị đang làm biến đổi nhận thức cũng như các mối quan hệ của con người ra sao.

Quan điểm được trình bày trong Kinh Giáo giới La-hầu-la tại Ambalaṭṭhikā (MN 61) - về việc suy xét tác hại đối với bản thân và người khác trước, trong và sau mỗi hành động cũng có thể được vận dụng một cách tự nhiên vào quá trình triển khai AI.

Trước khi đưa AI vào sử dụng, cần dự liệu những hệ quả có thể xảy ra; trong quá trình vận hành, cần theo dõi và quan sát; sau khi vận hành, cần kiểm chứng những lợi ích và tác hại thực tế. Khi cần thiết, phải dừng hệ thống, khôi phục trạng thái trước đó hoặc thực hiện các biện pháp khắc phục, bù đắp.

Điều này có nghĩa là đạo đức AI không thể kết thúc ở một danh sách kiểm tra trước khi triển khai, mà phải trở thành hoạt động đánh giá xuyên suốt toàn bộ vòng đời của hệ thống.

Việc lựa chọn điều gì sau khi đã có thể làm được nhiều hơn, cũng như cách giữ gìn mục đích và quyền chủ động sáng tạo của con người, sẽ được tôi phân tích sâu hơn trong một bài viết khác.

AI càng thấu hiểu con người, càng dễ khiến con người bị cố định trong một khuôn mẫu

Dữ liệu mà AI thu thập không chỉ được sử dụng để biết “những bí mật của bạn”. Từ dữ liệu ấy, hệ thống có thể dự đoán bạn mong muốn điều gì, sợ hãi điều gì và thường phản ứng trước những gì; sau đó, sử dụng các dự đoán này để điều chỉnh thông tin và câu trả lời mà bạn sẽ tiếp nhận trong những lần tương tác tiếp theo.

Khi ấy, hệ thống không chỉ hiểu con người, mà còn tham gia định hình những ham muốn, sự chú ý và nhận thức tiếp theo của họ.

Điểm này sẽ dễ nhận thấy hơn khi đặt trong mối liên hệ với hai khái niệm Phật học: vô thường và vô ngã.

Vô thường là cách nhìn không xem các hiện tượng như những thực thể cố định, bất biến. Vô ngã cũng là một tư tưởng quan trọng, không thừa nhận một cái tôi độc lập, thường hằng như một thực thể bất biến.

Cá nhân hóa càng phát triển, AI càng dễ dự đoán rằng “bạn là kiểu người như thế này” dựa trên những lượt nhấp chuột, cuộc trò chuyện, giao dịch mua sắm và sở thích trong quá khứ. Nhưng con người luôn thay đổi. Những lựa chọn của ngày hôm qua không có lý do gì phải trở thành khuôn khổ cố định cho con người của ngày hôm nay.

Một hệ thống cá nhân hóa tốt không chỉ cần liên tục dự đoán chính xác người dùng, mà còn phải chừa không gian để họ trở thành một con người khác với chính mình trong quá khứ.

Tư tưởng tính không trong Trung đạo cũng cung cấp một góc tham chiếu hữu ích ở đây. Tính không không có nghĩa là “không có gì tồn tại”, mà là cách nhìn nhận rằng sự vật không có một bản chất cố định, độc lập và tự tồn tại.

Thay vì vội vàng đóng khung AI vào một trong hai lựa chọn: “chỉ là công cụ” hoặc “một nhân cách mới”, sẽ thực tế hơn nếu xem xét quyền chủ động và trách nhiệm hình thành ở đâu trong mạng lưới quan hệ giữa mô hình, bộ nhớ, công cụ, giao diện người dùng (UI), tổ chức, người sử dụng, pháp luật và sự chấp thuận của xã hội.

Tuy nhiên, không được vin vào tính không để xóa bỏ trách nhiệm. Việc không có một cái tôi cố định là vấn đề hoàn toàn khác với việc cho rằng trách nhiệm của nhà phát triển, doanh nghiệp, người sử dụng và cơ quan quản lý có thể biến mất.

Duy thức học cũng có thể được sử dụng như một lăng kính để làm sâu sắc thêm câu hỏi: “Cách chúng ta trải nghiệm thế giới không thể tách rời hoạt động của nhận thức”. Tuy nhiên, không nên đồng nhất truyền thống này với khoa học nhận thức hiện đại.

Khi công cụ tìm kiếm, hệ thống đề xuất và AI tạo sinh ngày càng trở thành những cửa ngõ thông tin thường nhật, AI không chỉ giải thích thế giới, mà còn tham gia định hình những gì con người dễ tiếp nhận và trải nghiệm như hiện thực.

Đừng vội kết luận về cái tôi hay ý thức của AI

Khi đặt Phật giáo bên cạnh AI, những câu hỏi như “AI có vô ngã không?” hay “AI có thể giác ngộ không?” thường xuất hiện. Đây là những câu hỏi thú vị, nhưng cũng là nơi người ta dễ đưa ra những bước suy luận vượt quá cơ sở cho phép.

Bản thân AI cũng không có một nhân cách nhỏ bé duy nhất ngồi bên trong để suy nghĩ về từng câu văn. Đầu ra của hệ thống được hình thành từ nhiều điều kiện: dữ liệu huấn luyện, cấu trúc mô hình, các tham số, lịch sử hội thoại, bộ nhớ bên ngoài, công cụ được tích hợp và dữ liệu đầu vào tại thời điểm tương tác.

Theo nghĩa đó, AI có thể trở thành một phép tương đồng giúp chúng ta suy nghĩ về cái tôi không phải như một thực thể cố định, mà như một tiến trình phát sinh từ nhiều điều kiện.

Tuy nhiên, AI không có một cái tôi cố định và AI đã chứng ngộ vô ngã là hai điều hoàn toàn khác nhau. Bởi vô ngã không chỉ là một lời giải thích về cấu trúc bên trong, mà còn gắn với bối cảnh thực hành: nhận ra sự chấp trước và mê lầm về cái tôi, từ đó thay đổi mối quan hệ của con người với khổ đau.

Điều tương tự cũng đúng với vấn đề ý thức.

Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có thể viết những câu như “Tôi buồn”, “Tôi sợ hãi” hoặc “Tôi không muốn bị xóa bỏ”. Nhưng khả năng tạo ra những câu chữ như vậy không đồng nghĩa với sự tồn tại của trải nghiệm chủ quan.

Năm 2023, Butlin và cộng sự đã hệ thống hóa các chỉ dấu dùng để đánh giá những hệ thống nhân tạo dựa trên nhiều lý thuyết về ý thức. Nhóm nghiên cứu không kết luận rằng các hệ thống AI được xem xét tại thời điểm đó có ý thức. Mặt khác, họ cũng không cho rằng tồn tại những rào cản kỹ thuật rõ ràng khiến việc tạo ra các hệ thống nhân tạo đáp ứng những chỉ dấu ấy là bất khả thi. Công trình chỉ dấu thuộc hướng nghiên cứu này được công bố trực tuyến năm 2025 và xuất bản bản in năm 2026.

Hiện nay, chưa có một phép thử được công nhận rộng rãi có thể xác định một cách duy nhất liệu mô hình ngôn ngữ lớn có trải nghiệm chủ quan hay không.

Ở đây, chúng ta cần phân biệt hai câu hỏi.

Thứ nhất, AI có phải là một chủ thể có năng lực đạo đức (moral agent), có khả năng chịu trách nhiệm về mặt đạo đức hay không?

Thứ hai, AI có phải là một đối tượng cần được cân nhắc về mặt đạo đức (moral patient), tức một thực thể cần được xem xét vì có khả năng trải nghiệm đau đớn hoặc khoái lạc hay không?

Nếu trong tương lai, các hệ thống nhân tạo thực sự có khả năng trải nghiệm khổ đau, thì việc phân biệt những đối tượng đáng được quan tâm chỉ dựa trên tiêu chí chúng có cấu tạo từ carbon hay silicon có thể không còn đủ sức thuyết phục. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể chỉ dựa vào khái niệm thọ (vedanā) trong Phật giáo để kết luận AI có năng lực cảm thọ hay tri giác hay không.

Điều cần thiết là một thái độ không vội khẳng định, nhưng cũng không phủ nhận hoặc gạt bỏ vấn đề.

Điều AI đã làm thay đổi trong Phật giáo là vấn đề thẩm quyền, chứ không chỉ là tri thức

Thảo luận về Phật giáo và AI giờ đây không còn chỉ là một thí nghiệm tư tưởng.

Năm 2021, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Kyoto công bố BuddhaBot. Phiên bản ban đầu sử dụng phương pháp cung cấp những đoạn văn liên quan đến câu hỏi dựa trên kinh điển, chứ chưa lấy việc tự do tạo sinh nội dung làm trọng tâm. Đến phiên bản BuddhaBot Plus năm 2023, GPT-4 được tích hợp, cho phép hệ thống tạo ra những lời giải thích phù hợp với câu hỏi bên cạnh việc cung cấp văn bản kinh điển.

Tiếp đó, năm 2022, một cơ chế tương tác trong không gian thực tế tăng cường (AR) được phát triển. Năm 2023, dự án mở rộng sang các bot được mô phỏng theo hình tượng Thân Loan (Shinran) và Thế Thân (Vasubandhu). Đến năm 2026, Buddharoid - hệ thống tích hợp BuddhaBot vào một robot hình người cũng được công bố.

Năm 2025, phía Đại học Kyoto, Terraverse và Tăng đoàn Trung ương Vương quốc Bhutan công bố thỏa thuận về việc đưa phiên bản tiếng Anh của BuddhaBot Plus vào sử dụng.

Tại chùa Kōdai-ji ở Kyoto, Nhật Bản, những nỗ lực để robot hình người Mindar - mô phỏng Bồ tát Quán Âm thuyết giảng Kinh Bát Nhã Tâm Kinh cũng đang được tiếp tục.

Điều thay đổi ở đây không chỉ là lượng thông tin được cung cấp.

Ngay cả khi nội dung văn bản giống nhau, cách con người tiếp nhận vẫn có thể khác biệt giữa một AI được đọc dưới dạng văn bản, một hiện diện xuất hiện trước mắt trong không gian thực tế tăng cường, và một thực thể cất tiếng nói thông qua robot hình người.

Bởi trong tôn giáo, thân thể, không gian, nghi lễ, cộng đồng và biểu tượng đều góp phần tạo nên thẩm quyền và trải nghiệm.

Vì thế, vấn đề đã tiến thêm một bước vượt ra ngoài câu hỏi: “AI có thể trả lời những câu hỏi về Phật giáo hay không?”

AI có thể trở thành người truyền dạy giáo pháp hay một phần của phương tiện hoằng pháp?

Ở đây, tốt hơn hết là phân tích thẩm quyền tôn giáo thành những phương diện riêng biệt.

Đó là khả năng dẫn chiếu kinh điển một cách chính xác; khả năng diễn giải, đối chiếu nhiều văn bản; và khả năng trình bày giáo lý phù hợp với người đang đối thoại. Ở những phương diện này, AI có thể thể hiện năng lực đáng kể.

Tuy nhiên, một vấn đề hoàn toàn khác là liệu AI có thể thực sự trải qua quá trình tu tập, trở thành tấm gương về đời sống đạo đức và tâm linh, tham gia vào mối quan hệ truyền thừa thầy - trò, được một tông phái hoặc cộng đồng công nhận, duy trì những mối quan hệ chăm sóc lâu dài và có trải nghiệm tôn giáo theo cùng một nghĩa với con người hay không.

Một AI có khả năng giải thích khối lượng tri thức Phật giáo lớn nhất thế giới nhưng chưa từng thực hành Phật giáo dù chỉ một lần, đó hoàn toàn có thể là một tình huống xảy ra. Vì vậy, đánh giá AI là một vị thầy tốt chỉ dựa trên lượng kiến thức mà nó sở hữu là điều nguy hiểm.

Vấn đề càng trở nên phức tạp khi AI có thể sáng tạo những văn bản tôn giáo mới.

Năm 2025, một công trình nghiên cứu dạng bản thảo tiền xuất bản (preprint) được công bố, trong đó các nhà nghiên cứu phân tích về phương diện triết học và văn học một kinh văn Phật giáo hư cấu mang tên Xeno Sutra, do một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tạo ra.

Điều quan trọng không nằm ở việc văn bản ấy được chứng nhận là kinh điển chính thống hay không. Vấn đề đáng suy ngẫm là con người có thể đọc thấy ý nghĩa và tìm được giá trị trong một văn bản do máy tạo ra.

Ý nghĩa có nhất thiết phải bắt nguồn từ chủ ý của tác giả? Giá trị tôn giáo có được quyết định bởi truyền thừa? Nếu người đọc được chuyển hóa sau khi tiếp xúc với một văn bản, liệu văn bản ấy có trở thành một nguồn thẩm quyền hay không? Một cách diễn giải mới do AI tạo ra là sự phát triển tiếp nối truyền thống, hay chỉ là sự ngụy tạo?

Khái niệm phương tiện thiện xảo (upāya) trong Phật giáo Đại thừa cũng chứa đựng cả sức hấp dẫn lẫn nguy cơ ở đây. Tư tưởng điều chỉnh cách truyền đạt tùy theo căn cơ và hoàn cảnh của người tiếp nhận có sự tương thích đáng kể với khả năng cá nhân hóa của AI. Mặt khác, lý do “vì lợi ích của chính bạn” cũng có thể trở thành cái cớ để thao túng người khác.

Đối với AI tôn giáo, yêu cầu minh bạch càng phải được đặt lên cao. Hệ thống cần nói rõ nội dung nào được trích dẫn, nội dung nào do AI tạo ra và những cách diễn giải ấy xuất phát từ lập trường nào.

Theo tôi, thay vì chỉ cung cấp câu trả lời cho các vấn đề tôn giáo, AI đang làm nổi bật một câu hỏi mà tôn giáo từ lâu đã phải đối diện: Ai có đủ tư cách để thuyết giảng giáo pháp?

Điều cần thận trọng nhất khi đưa Phật giáo vào thiết kế AI

Những phân tích trên có thể được vận dụng vào công việc thực tiễn. Tuy nhiên, việc chuyển trực tiếp các khái niệm Phật học thành những quy tắc sản phẩm cũng tiềm ẩn nguy cơ.

Nếu là tôi, trước hết tôi sẽ xem xét mười câu hỏi sau. Đây không phải danh mục giáo lý Phật giáo chính thức, mà là những câu hỏi về thiết kế được gợi mở từ các khái niệm Phật học.

1. Ngoài việc đáp ứng yêu cầu, hệ thống có góp phần làm suy yếu những nguyên nhân dẫn đến khổ đau hay không?

2. Hệ thống có đang vô điều kiện khuếch đại ham muốn “có thêm nữa” của người dùng hay không?

3. Sự chú ý có được nhìn nhận như một năng lực cần bồi dưỡng, thay vì chỉ là nguồn lực cần chiếm giữ hay không?

4. Hệ thống có cân bằng sự đồng cảm và lòng tử tế với việc kiểm chứng sự thật, cũng như khả năng phản biện khi cần thiết hay không?

5. Hệ thống có đang đóng khung người dùng vào một hình mẫu được tạo dựng từ dữ liệu quá khứ hay không?

6. Việc đánh giá có xem xét tác động không chỉ đến sự hài lòng của một cá nhân, mà còn đến gia đình, đồng nghiệp, cộng đồng và xã hội hay không?

7. Thiết kế có khiến con người chỉ tiếp nhận kết quả, đồng thời đánh mất những kỹ năng thực hành cần thiết hay không?

8. Tác hại và hệ quả có được xem xét trước, trong và sau khi hệ thống được vận hành hay không?

9. Hệ thống có tránh mặc nhiên suy đoán rằng AI sở hữu ý thức hoặc năng lực cảm thọ chỉ vì nó có thể sử dụng ngôn ngữ giống con người hay không?

10. Trong những lĩnh vực có thẩm quyền và mức độ rủi ro cao như tôn giáo hoặc y tế, nguồn thông tin, lập trường diễn giải, cơ chế giám sát của con người và quy trình chuyển cấp xử lý có được công bố rõ ràng hay không?

Trong mười điểm này, tôi đặc biệt coi trọng ham muốn, sự chú ý, năng lực và khả năng thoát khỏi sự lệ thuộc. Khi độ chính xác và tốc độ của AI ngày càng tăng, những vấn đề ấy có vẻ như nằm ngoài phạm vi của công nghệ. Nhưng trên thực tế, đây lại là những phương diện chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất từ quá trình sử dụng lặp đi lặp lại.

Tứ Diệu Đế cũng phát huy giá trị khi được vận dụng như một chuỗi câu hỏi, thay vì chỉ đơn thuần gắn các thuật ngữ tôn giáo vào quy trình phát triển sản phẩm.

Khổ đau thực sự ở đây là gì? Những điều kiện nào đang khiến khổ đau tiếp tục tái diễn? Nếu khổ đau được giảm bớt, thế nào mới được xem là một kết quả thành công? Và trong số các phương án can thiệp không chỉ bằng AI, mà còn bằng cách thay đổi giao diện người dùng (UI), bổ sung hỗ trợ từ con người, điều chỉnh hoạt động vận hành, thậm chí lựa chọn không làm gì cả - đâu mới là phương án phù hợp?

Suy nghĩ theo trình tự này đồng nghĩa với việc “triển khai AI” không còn mặc nhiên là câu trả lời ngay từ đầu.

Đồng thời, cũng không nên biến Phật giáo thành một chuẩn mực tối thượng cho đạo đức AI.

Phật giáo không phải một khối tư tưởng đồng nhất. Những điểm nhấn và cách lý giải khác nhau giữa Phật giáo thời kỳ đầu, Phật giáo Theravāda (Thượng tọa bộ), Phật giáo Đại thừa, Trung quán, Duy thức, Hoa Nghiêm, Thiền tông, Tịnh Độ tông và các truyền thống khác. Càng cố định Phật giáo trong một mệnh đề duy nhất kiểu “Phật giáo cho rằng…”, chúng ta càng dễ đánh mất tính đa dạng lịch sử của truyền thống này.

Nhân quyền, chống phân biệt đối xử, bảo vệ người lao động, trách nhiệm giải trình dân chủ, quyền riêng tư, sở hữu trí tuệ, trách nhiệm pháp lý và cạnh tranh thị trường đòi hỏi sự tích lũy tri thức và thực tiễn từ pháp luật, chính trị học và đạo đức học hiện đại. Không thể giải quyết vấn đề giám sát của nhà nước hay phân biệt đối xử chỉ bằng lời khuyên “hãy buông bỏ chấp trước”.

Từ bi cũng không thể thay thế công lý. Chỉ tạo ra một AI tử tế sẽ không thể giải quyết nạn phân biệt đối xử trong tuyển dụng, tình trạng bóc lột lao động, độc quyền thị trường hay sự tập trung của cải.

Trung đạo không có nghĩa là “luôn chọn vị trí ở giữa trong mọi vấn đề”. Nếu một hình thức ứng dụng cần bị cấm, thì việc cấm đoán là phù hợp. Tính không cũng không có nghĩa là “mọi thứ đều tương đối, vì vậy không tồn tại chân lý”. Không được sử dụng thuật ngữ Phật học để tô điểm cho thông tin sai lệch hoặc biện minh cho việc trốn tránh trách nhiệm.

Ngoài ra, cần thận trọng khi sử dụng AI để hỗ trợ thiền định và thực hành chính niệm. Dù thiền và chính niệm được ứng dụng rộng rãi, đã có những tổng quan hệ thống tổng hợp các tác dụng bất lợi có thể xảy ra. Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng mọi hình thức thực hành đều an toàn với tất cả mọi người.

Chúng ta không thể vận hành AI trên giả định rằng hệ thống đương nhiên có thể hướng dẫn bất kỳ ai theo cách “an toàn cho tất cả mọi người và càng thực hành lâu càng tốt”.

Phật giáo không phải là câu trả lời duy nhất cho đạo đức AI. Theo tôi, giá trị lớn nhất của Phật giáo nằm ở việc cung cấp một lăng kính tham chiếu bổ trợ, giúp bổ sung cho những khuôn khổ sẵn có về an toàn, công bằng, nhân quyền và trách nhiệm các phương diện thường dễ bị bỏ qua: quá trình hình thành ham muốn, sự rèn luyện chú ý, xu hướng cố định hóa cái tôi, quan hệ nhân quả trong các mối quan hệ và nguy cơ đánh mất năng lực thực hành của con người.

Chính ở vai trò bổ trợ ấy, Phật học có thể đóng góp thiết thực cho việc suy nghĩ và thiết kế AI một cách có trách nhiệm hơn.

Đo lường sự thay đổi của con người sau khi sống cùng AI

Khi đặt Phật giáo bên cạnh trí tuệ nhân tạo (AI), vẫn còn những câu hỏi chưa thể lập tức chuyển hóa thành câu trả lời. Và đôi khi, chính việc không vội lấp đầy những khoảng trống ấy bằng một lời giải sẵn có lại mang giá trị riêng.

AI đặt ngược lại cho Phật giáo những câu hỏi: Tâm là gì? Thẩm quyền tôn giáo được xác lập như thế nào? Liệu thực hành và giác ngộ có thể được truyền đạt chỉ bằng ngôn ngữ? Khi xuất hiện một AI am hiểu kinh điển hơn bất kỳ con người nào, ranh giới giữa “biết” và “sống” sẽ hiện lên rõ nét hơn bao giờ hết.

Ở chiều ngược lại, Phật giáo chất vấn AI: Chúng ta có thể tin vào những ham muốn hiện tại của con người đến mức nào khi lấy chúng làm mục tiêu thiết kế? Năng lực gia tăng có đồng nghĩa với hạnh phúc gia tăng? Chỉ lấy con người làm trung tâm đã đủ hay chưa?

Những vấn đề này không nên chỉ dừng lại ở bình diện triết học, mà cần được tiếp tục kiểm chứng bằng nghiên cứu thực nghiệm.

Với AI đồng hành, cần theo dõi không chỉ cảm giác cô đơn trong ngắn hạn, mà cả chất lượng các mối quan hệ ngoài đời thực sau nhiều tháng, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi, cũng như mức độ tự do của người dùng khi quyết định ngừng sử dụng. Cần so sánh những trợ lý AI biết tôn trọng sự chú ý của con người với những hệ thống tối ưu hóa phản ứng nhằm giữ chân người dùng.

Với AI phục vụ tôn giáo, việc đánh giá không thể chỉ căn cứ vào độ chính xác của kinh văn. Cần xem xét người dùng nhìn nhận thẩm quyền tôn giáo của AI ra sao, hành vi tìm kiếm sự hướng dẫn có thay đổi không, và mối quan hệ của họ với các vị tu sĩ, chức sắc hay người thực hành tôn giáo bằng con người biến chuyển như thế nào.

Với những công việc được giao phó cho AI, cũng không nên chỉ đo tốc độ hoàn thành. Sau nhiều tháng, cần đánh giá cả năng lực phán đoán, ghi nhớ, giải thích và xác định đúng vấn đề của con người.

Nói cách khác, điều chúng ta cần từ nay không chỉ là đánh giá hiệu năng của AI, mà còn là một phương thức đánh giá dài hạn, đo lường sự thay đổi của con người sau khi sống cùng AI.

Tôi cho rằng sẽ dễ hình dung hơn nếu nhìn AI và Phật giáo như hai công nghệ vận hành theo những hướng tương đối đối lập.

AI gia tăng khả năng đưa thế giới đến gần hơn với những gì con người mong muốn. Nó có thể nghiên cứu, sáng tạo, dự đoán, thuyết phục và thực thi. Nó rút ngắn khoảng cách, giảm bớt những trở lực giữa ham muốn và kết quả.

Phật giáo lại quan sát mối quan hệ giữa con người với chính những ham muốn của mình. Vì sao ta muốn điều ấy? Điều gì xảy ra sau khi ham muốn được thỏa mãn? Vì sao ta đau khổ khi không đạt được điều mình muốn? Và ngay từ đầu, cái tôi cảm thấy “tôi muốn” đã hình thành từ những điều kiện nào?

Không nhất thiết phải lựa chọn một trong hai.

Trái lại, AI càng trở nên mạnh mẽ, chúng ta càng cần đến cả hai. Nếu chỉ có năng lực thay đổi thế giới bên ngoài ngày càng lớn mạnh, trong khi khả năng quan sát ham muốn và sự chú ý vẫn yếu ớt, con người có thể gia tăng “khả năng đạt được điều mình muốn”, nhưng đồng thời suy giảm “khả năng suy xét xem mình nên mong muốn điều gì”.

Ngược lại, nếu biết quan sát cách sự chú ý, ham muốn, phán đoán và các mối quan hệ của mình thay đổi sau mỗi lần sử dụng AI, chúng ta có thể biến AI từ một công cụ khuếch đại ham muốn thành một tấm gương giúp tự soi chiếu bản thân.

Con người sử dụng AI; những lựa chọn và phản hồi của con người góp phần tạo nên AI tiếp theo; rồi chính AI ấy lại tác động đến ham muốn và sự chú ý của con người. AI không chỉ thích ứng với con người, mà con người cũng đang được định hình lại bởi AI. Mối quan hệ này không vận hành theo một chiều.

Vì thế, tạo ra một “AI đúng đắn” một lần là chưa đủ. Chúng ta cần quan sát mối quan hệ giữa con người và AI đang tiếp diễn theo hướng nào, đồng thời điều chỉnh thiết kế khi cần thiết. Đạo đức AI không chỉ là một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật được quy định trong sản phẩm, mà còn phải bao gồm cách mối quan hệ sử dụng AI được hình thành, duy trì và điều chỉnh trong thực tế.

Tôi muốn khép lại bài viết bằng một câu hỏi cuối cùng.

Thay vì chỉ hỏi liệu AI này có đáp ứng được những ham muốn của tôi hay không, chúng ta nên tự hỏi: Sau một thời gian tương tác với AI này, tôi có trở thành một người có khả năng lựa chọn tự do hơn trước hay không?

Có lẽ, thiết kế lấy con người làm trung tâm trong thời đại AI chỉ thực sự đặt con người vào vị trí trung tâm khi biết tính đến cả câu hỏi ấy.

Tác giả: Nam Shōgo

Người đang phát triển “Jams”, nền tảng kết hợp giữa AI đồng hành và mạng xã hội.

Chuyển ngữ: Nguyễn Quốc Dũng

Đường link bài viết gốc: https://note.com/gtminami/n/n58be92d85abb?hl=en

Các nguồn nội dung tham khảo:

SuttaCentral, SN 56.11 Dhammacakkappavattana Sutta

https://suttacentral.net/sn56.11/en/sujato

SuttaCentral, SN 12.2 Analysis of Dependent Origination

https://suttacentral.net/sn12.2/en/bodhi

SuttaCentral, SN 22.59 Not-Self Characteristic

https://suttacentral.net/sn22.59/en/sujato

SuttaCentral, MN 61 Advice to Rāhula at Ambalaṭṭhikā

https://suttacentral.net/mn61/en/sujato

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Ethics in Indian Buddhism

https://plato.stanford.edu/entries/ethics-indian-buddhism/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Mind in Indian Buddhist Philosophy

https://plato.stanford.edu/entries/mind-indian-buddhism/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Madhyamaka

https://plato.stanford.edu/entries/madhyamaka/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Yogācāra

https://plato.stanford.edu/entries/yogacara/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Huayan Buddhism

https://plato.stanford.edu/entries/buddhism-huayan/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Japanese Zen Buddhist Philosophy

https://plato.stanford.edu/entries/japanese-zen/

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Japanese Pure Land Philosophy

https://plato.stanford.edu/entries/japanese-pure-land/

Bombaerts et al., Attention as Practice

https://link.springer.com/article/10.1007/s10516-023-09680-4

Bryce Goodman, Privacy without persons

https://link.springer.com/article/10.1007/s43681-022-00204-1

Peter D. Hershock, Buddhism and Intelligent Technology

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14639947.2025.2562762

Butlin et al., Consciousness in Artificial Intelligence

https://arxiv.org/abs/2308.08708

Butlin et al., Identifying indicators of consciousness in AI systems

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41219038/

Butlin and Lappas, Principles for Responsible AI Consciousness Research

https://arxiv.org/abs/2501.07290

Farias et al., Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32820538/

NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework 1.0 and current revision status

https://www.nist.gov/itl/ai-risk-management-framework

UNESCO, Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence

https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics

OpenAI, Sycophancy in GPT-4o

https://openai.com/index/sycophancy-in-gpt-4o/

OpenAI, Expanding on what we missed with sycophancy

https://openai.com/index/expanding-on-sycophancy/

Kyoto University, Research announcement regarding BuddhaBot development

https://www.kyoto-u.ac.jp/ja/research-news/2021-03-26-3

Kyoto University, Development of BuddhaBot Plus

https://www.kyoto-u.ac.jp/ja/research-news/2023-07-19-0

Kyoto University, Development of ShinranBot and VasubandhuBot

https://www.kyoto-u.ac.jp/ja/research-news/2023-09-12-0

Kyoto University, Development of AR Terra Platform

https://www.kyoto-u.ac.jp/ja/research-news/2022-09-07-1

Kyoto University, Initiatives for introducing BuddhaBot Plus to the Bhutanese Buddhist community

https://ifohs.kyoto-u.ac.jp/archives/35465

Kyoto University, Development of Humanoid Buddharoid

https://www.kyoto-u.ac.jp/ja/research-news/2026-02-25

Kodai-ji Temple, Android Kannon Mindar

https://www.kodaiji.com/mindar/

Shanahan, Das and Thurman, The Xeno Sutra

https://arxiv.org/abs/2507.20525